Ephedra_distachya گیاه هوم - ریش بز یا ارمک

🌿 افدرا (Ephedra) 

معرفی و مشخصات گیاهشناسی

افدرا (Ephedra distachya) محتمل‌ترین گزینه در فرضیهٔ محرک‌های غیرتوهم‌زا (در میان گیاهان مورد استفاده در آیین‌های باستانی) است. افدرین، مادهٔ مؤثر این گیاه، ساختاری شیمیایی مشابه آمفتامین‌ها دارد و باعث افزایش فشار خون می‌شود. طبق گزارش‌های تجربی، اثر تحریک‌کنندگی آن از کافئین قوی‌تر است.

گیاهان افدرا درختچه‌هایی هستند با ارتفاع بین ۰٫۲ تا ۴ متر، با ساقه‌های متعدد سبز یا زردرنگ. حدود ۴۰ گونه از این گیاه وجود دارد که عمدتاً اوراسیایی هستند. گونه‌هایی که در مناطق کوهستانی می‌رویند، بالاترین میزان افدرین را دارند (تا ۳٪ در مورد گونهٔ Ephedra equisetana). مغز ساقه در برخی گونه‌ها به رنگ قهوه‌ای است که یادآور واژهٔ سانسکریت بابهُرُ (به معنای «قهوه‌ای-خاکستری») است؛ واژه‌ای که در وداها منحصراً برای توصیف عصارهٔ سوما استفاده شده است.

گونه‌های مختلف افدرا به‌خوبی شناخته نشده‌اند و رده‌بندی آن‌ها در حالِ آشفتگی است. با فرض اینکه خاستگاه دین هندو-ایرانی منطقهٔ پونتیک-کاسپین (نگاه کنید به فرضیهٔ کورگان) باشد، تنها گزینهٔ محتمل Ephedra distachya است که هنوز در طب عامیانهٔ ایران استفاده می‌شود و به‌طور قابل‌توجهی هنوز به‌عنوان هوم توسط پارسیان (زرتشتیان هند) به کار می‌رود. نام بومی افدرا در بیشتر زبان‌های هندو-ایرانی آسیای مرکزی از ریشهٔ sauma- گرفته شده است (برای مثال: سومالاتا در نپالی، اومان/اونان در پشتو، هوم/هوما/اوما در بلوچی).

---

شواهد باستان‌شناسی

کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطهٔ BMAC (تمدن آمودریا) مربوط به اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد، در صحرای قره‌قوم ترکمنستان (محوطهٔ گُنور جنوبی)، کاسه‌های سفالی را در بافت یک معبد یا زیارتگاه آشکار کرد. ظروف مذکور توسط پروفسور مایر-ملیکیان مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند و آثاری از افدرا و شاهدانه (حشیش) در آن‌ها یافت شد. در اتاقی مجاور، پایه‌های سفالی کشف شد که به نظر می‌رسد همراه با صافی‌هایی برای جدا کردن شیره از شاخه‌ها، ساقه‌ها و برگ‌های گیاهان استفاده می‌شده‌اند.

یک زیارتگاه در محوطهٔ متأخرتر (توگولوک ۱، اواسط هزارهٔ دوم) صافی سفالی مشابهی را نشان داد، اما بدون آثار توهم‌زا. محوطهٔ متأخرتر توگولوک ۲۱ ظروفی حاوی آثار افدرا به همراه گردهٔ گل خشخاش را آشکار کرد. این یافته‌ها از این نظریه حمایت می‌کنند که نوشیدنی سئومه/سوما در فرهنگ هندو-ایرانی، ماده‌ای روان‌گردان مرکب بوده که از افدرا به همراه شاهدانه، تریاک یا سایر مواد تشکیل می‌شده است و شناسایی گیاه سوما با افدرا را تقویت می‌کند.

---

هوم ایرانی (Haoma)

مردمان ایرانی این نوشیدنی را هوم می‌نامیدند. در ایران باستان، آیین‌های اولیهٔ آریایی توسط زرتشت اصلاح شد. دانش ما پراکنده است، اما شواهد نشان‌دهندهٔ اهمیت پیشین این آیین را می‌توان در اوستا (به‌ویژه در هوم یشت، یسنا‌های ۹ تا ۱۱) مشاهده کرد. صورت ایرانی باستان hauma نیز به‌صورت هوم در فارسی میانه باقی مانده است. گیاه هوم مادهٔ اصلی نوشیدنی آیینی پَرهوم را تأمین می‌کرد.

در هوم‌یشت، ایزد (یزتا) هوم در «زمانِ افشردن» (هاوانی راتو) به‌صورت مردی زیبا بر زرتشت ظاهر می‌شود و او را به جمع‌آوری و افشردن گیاهان هوم ترغیب می‌کند (یسنا ۹، بندهای ۱ و ۲). صفات هوم شامل «زرین‌سبز» (zairi-، معادل سانسکریت hari-)، «پارسا» (ašavan-)، «پیش‌برندهٔ پارسایی» (aša-vazah-) و «دارای خرد نیک» (hu.xratu-، معادل سانسکریت sukratu-) است.

هوم به جنگجویان سرعت و نیرو، به زنان زاینده فرزندان برتر و پارسا، و به پژوهشگران علوم دینی قدرت معنوی و دانش می‌بخشد (یسنا ۹، بند ۲۲). به‌عنوان ایزدِ برجستهٔ آیین، او را کاهن اعظم الهی نیز می‌دانستند. گفته شده که اهورامزدا او را به کُستیِ مقدس (aiwyånghana-) مفتخر ساخت و او را به‌عنوان «ذوتَرِ (کاهن) قربانی‌کنندهٔ سریع» برای خود و امشاسپندان منصوب کرد. آیین‌های هوم تا دههٔ ۱۹۶۰ میلادی در یک روستای بسیار محافظه‌کار در نزدیکی یزد برگزار می‌شد.

ارتباط با سنت‌های کتاب مقدس و مسیحی:

بر اساس نظر جیمز دارمستتر، مترجم اوستا به زبان پارسی (پازند)، هوم دربرگیرندهٔ «نیروی حیات تمام قلمرو گیاهان» است. متون زرتشتی می‌گویند که هوم دو گونه دارد: هوم سفید و درخت بی‌درد. آیا ممکن است که سوما همان درخت زندگی، بخشندهٔ جاودانگی باشد؟

مارسل الیاده، اسطوره‌شناس معروف، دربارهٔ ریشهٔ زرتشتی اسطورهٔ جام مقدس (Grail) حدس زده است:

در اثر منتشرشده در سال ۱۹۳۹، محقق پارسی، سر جهنگیر کویاجی، به شباهت‌های بین جام مقدس و فَرّ ایزدی (xvarenah) ایرانی و همچنین شباهت‌های بین افسانه‌های آرتور و داستان‌های شاه کی‌خسرو اشاره کرده است. همچنین در چرخهٔ داستان‌های پس از ولفرام فون اشنباخ، جام مقدس در هند توسط لوهنگرین (پسر پارزیوال) به همراه تمام شوالیه‌ها به دست می‌آید.

---

گونه‌ی اروپایی آلپی افدرا

به دلیل محدودیت‌های واردات، امکان ارسال بذر افدرا به استرالیا وجود ندارد.

دستورالعمل کاشت:

بذرها را در خاک شنی بکارید. روی بذرهای ریز را با خاک نپوشانید، بلکه به‌آرامی روی خاک فشار دهید. بذرها را همواره مرطوب نگه دارید و در دمای حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد (۶۸ درجه فارنهایت) نگهداری کنید.

---

ادامهٔ اطلاعات گیاه‌شناسی (برگرفته از منابع فارسی)

نام‌های دیگر آن: افدرا، افدرین، پَدرخ، خُم، ریش بز، خیم، قاطر قویروخی، قویروخ، علی جونک، علی جون، هوم و هوم المجوس می‌باشد.

تیرهٔ افدرا دارای یک جنس و متجاوز از ۳۵ گونه است که به وضع فاصله‌دار و دور از یکدیگر در نواحی مختلف کرهٔ زمین پراکنده شده‌اند. فراوانی آن‌ها بیشتر در آمریکای شمالی و جنوبی و برخی نواحی آسیاست.

گیاهانی عموماً دوپایه (به‌ندرت یک‌پایه)، بالارونده و یا به‌صورت بوته‌هایی با اعضای چوبی و به ارتفاع در حدود یک متر و گاهی بیشتر می‌باشند. ساقهٔ آن‌ها دارای انشعابات فراوان، ظاهر بندبند و غلافی از فلس‌ها در هر بند است که برگ‌های رشدنیافتهٔ آن به حساب می‌آیند. ساقهٔ کلروفیل‌دار این گیاهان عهده‌دار عمل جذب سبزینه‌ای (فتوسنتز) در آن‌ها می‌باشد.

گل‌های نر آنها مجتمع به‌صورت شاتونه‌هایی در محور ساقه و دارای ۲ تا ۶ بساک واقع بر روی یک میلهٔ مشترک است. هر یک از آن‌ها نیز در کنارهٔ یک براکتهٔ گل‌آذین قرار دارد. در قاعدهٔ هر پرچم معمولاً دو براکتهٔ نازک دیده می‌شود که از قاعده به یکدیگر پیوسته بوده و نوعی پوشش بسیار کوچک برای آن به وجود می‌آورند.

گل‌های مادهٔ آن‌ها معمولاً در انتهای شاخه به‌صورت منفرد یا دسته‌های ۲-۳ تایی محصور در ۲-۴ جفت براکته (دو به دو متقابل) قرار دارند. دو براکتهٔ فوقانی آن‌ها به یکدیگر پیوسته بوده و پوشش کیسه‌مانندی که در انتها باز می‌باشد برای تخمک به وجود می‌آورند.

افدراها فاقد میوهٔ حقیقی هستند، معهذا براکتهٔ داخلی گل‌های مادهٔ آن‌ها پس از آمیزش تخمک چوبی گردیده و برای آن پوشش سختی به وجود می‌آورد، در حالی‌که براکتهٔ خارجی گوشتدار شده و مجموعاً مشخصات یک میوهٔ شفت (سفت‌دانه) را برای آن فراهم می‌سازد.

در ایران انواع متعددی از Ephedraها در نقاط مختلف، مخصوصاً نواحی بایر، می‌رویند. بعضی از آن‌ها نیز در دامنهٔ کوهستان‌های خشک یافت می‌شوند.

---